Istorija je egzaktna nauka, kao i sve ostale nauke, pa hajde da vidimo šta to znači u odnosu na bosanski jezik koji se danas često sputava u pojedinim područjima kod nas. Bosanski jezik nije “stvar mišljenja,” on je dokazivo prisutan kroz vjekove, i u pisanom i u usmenom obliku.
Godine 1941. srpska književnica, prevoditeljica i književna kritičarka Isidora Sekulić objavila je esej o jeziku i govoru Bosne u kojem bosanski jezički izraz tumači kao “kolektivnu umetnost čiste genijalnosti.”
U njenoj interpretaciji, jezik Bosne predstavlja slojevitu kulturnu pojavu nastalu kroz istorijske susrete, društvene napetosti i dugu usmenu tradiciju. Sekulić naglašava njegovu afektivnost, metaforičku snagu i sposobnost višeslojnog izražavanja, ističući da je u specifičnim istorijskim okolnostima upravo jezik bio prostor unutrašnje slobode i individualnog izraza.
U eseju se posebno osvrće na muzikalnost ijekavskog izgovora, na metaforičnost svakodnevnog govora te na sposobnost jezika da istovremeno nosi iskustvo, ironiju i kolektivno pamćenje. Turcizme posmatra kao stilsku i ritmičku mogućnost, ali naglašava da se bosanski narodni jezik razvijao kao samosvojna cjelina, oblikovana vlastitim istorijskim slojevima.
Ovakva interpretacija bosanskog jezika uklapa se u širi istorijski kontinuitet njegove pismenosti i leksikografske tradicije.
S druge strane, u bibliotekarskim fondovima Uppsala University Library čuva se rječnik bosanskog jezika iz 1631. godine, poznat kao Potur Šahidija, čiji je autor Muhamed Hevaji Uskufi.
Ovaj rječnik predstavlja jedan od najranijih poznatih leksikografskih radova na južnoslovenskom prostoru i svjedoči o ranom oblikovanju i imenovanju bosanskog jezika u pisanoj formi.
Posmatrani zajedno, Sekulićkin esej iz 1941. godine i Uskufijin rječnik iz 17. stoljeća ukazuju na dug kontinuitet jezičke svijesti i kulturne artikulacije bosanskog jezika, kako u književnoj refleksiji, tako i u leksikografskoj praksi.
A ako sve to složimo hronološki, onda to kroz vjekove izgleda ovako:
1) u pismima koja francuski franjevci iz Bosne šalju papi Grguru XI iz 1373. godine, u latinskom se pojavljuju termini:
Bosnenses — koji se prevodi kao „Bošnjani“ ili „Bosanci“.
Naziv Bosnenses / Bosnjani se javlja u latinskim izvorima iz 14. i 15. stoljeća — to je istorijski dokumentovan identitet kakav je priznat u diplomatskoj i crkvenoj korespondenciji.
2) 1631. Potur Šahidija, rječnik bosansko‑turski, autor Muhamed Hevaji Uskufi. Prvi poznati zapis riječi i izraza bosanskog jezika u pisanom obliku.
3) 17- 18. vijek: administrativni dokumenti Osmanskog perioda, gdje se pojavljuju lokalni bosanski izrazi;
primjer: ferman-i sultana s bosanskim terminima u zemljišnim zapisima.
4) 19. vijek: usmena književnost i narodna poezija
5) Aleksa Šantić, pjesnik koji u svojim stihovima bilježi lokalni govor Sarajeva i Hercegovine.
6) Veselin Masleša, sakuplja narodne priče i pripovijetke u kojima se evidentira samosvojni jezik.
7) 1867. – prvi štampani pokušaji gramatičkog opisivanja bosanskog jezika, primjer: radovi Božidara Petranovića o slavenskim jezicima u BiH.
1870-e – zbirke narodnih pjesama i pripovijedaka, primjer: Safvet-beg Bašagić bilježi pjesme i narodne izraze iz Bosne, potvrđujući posebnu leksičku i stilsku strukturu jezika.
9) 1941. esej Isidore Sekulić o bosanskom jeziku, u kojem detaljno opisuje njegovu muzikalnost, metaforičnost i višeslojnost izraza.
10) 20. vijek – lingvistički radovi i rječnici:
Antonija Atanasijević- istraživanja o dijalektima bosanskog jezika.
Prvi moderni rječnici bosanskog jezika objavljeni u Sarajevu i Beogradu dokumentuju leksik i sintaksu.
10) Današnje vrijeme – sačuvani rukopisi, digitalizovani materijali i biblioteke, uključujući Uppsala University Library, potvrđuju kontinuitet postojanja i dokumentiranost bosanskog jezika kroz stoljeća.
Piše Suzana Kadiric / BHRF Press
